| R. Qosja: Kur shpėrfytyrohet kultura! |
| Publikuar më 01 korrik, 2010 nė orėn 23:59 ( ) |
Intervista | |
|
|
|
Figura poliedrike prej studiuesi, kritiku, shkrimtari, eseisti, Akademik Rexhep Qosja, padyshim ėshtė njėri ndėr intelektualėt mė tė mėdhenj shqiptarė, i cili me punėn e vet shkencore ka arritur tė ngjitet nė majat e shkencės shqiptare. Ai pėrveē qė merret intensivisht me shkencat albanologjike, ka shkruar edhe drama, romane dhe libra publicistikė. Aktualisht ėshtė punėtor shkencor i Institutit Albanologjik tė Prishtinės, i cili sė shpejti do tia botojė kompletin prej disa vėllimesh.
Z. Qosja, zhanri nė tė cilin ju keni krijuar, ėshtė proza. Pas shumė vitesh krijimtarie, a ka ndonjė moment kur ju keni shqetėsim nėse pėrmes kėtij zhanri e keni dhėnė maksimumin?
Rexhep Qosja: Edhe kritikėt e letėrsisė edhe historianėt e letėrsisė edhe teorikėt e letėrsisė mendojnė se nga tė gjitha llojet e letėrsisė, romani ėshtė lloji qė i ofron mė sė shumti mundėsi shkrimtarit. Nė roman mund tė futen tė gjitha: mund tė futet poezi, mund tė futet dramė, prozė, filozofi. Unė kam shfrytėzuar romanin pėr tė shprehur mendimin, qėndrimin tim, botėkuptimin, pikėpamjet e mia, pėr tė trajtuar jetėn. Nuk besoj se e kam arritur atė qė kam synuar.
A e keni arritur qėllimin potencial nė krijimtarinė tuaj?
Rexhep Qosja: Sigurisht qё jo. Njeriu krijon gjithė jetėn dhe nė qoftė se do tė mendonte se e ka arritur maksimumin, nė qoftė se do tė ishte i vetėkėnaqur, atėherė praktikisht do tё humbte motivet pėr krijimtari tė mėtejshme. Ėshtė nė natyrėn e krijuesit qė tė dėshirojė mė shumė, tė aspirojė mė shumė, qė tė jetė i pakėnaqur me vetveten. Nuk mund tė them se i kam shfrytėzuar tė gjitha mundėsitė. Shpresoj qė tė kem edhe ndonjė vit jete dhe ti sendėrtoj edhe disa dėshira krijuese.
Kritikėt kanė vlerėsuar se brenda pėrvojės tuaj personale, nė krijimtarinė tuaj ėshtė edhe pėrvoja e Fjodor Dostojevskit, Prustit etj... Ėshtė e vėrtetė?
Rexhep Qosja: Njeriu mėson gjithė jetėn. Edhe nė qoftė se nuk merret me krijimtari, njeriu mėson. Mėson prej tė tjerėve, mėson prej pėrvojės sė tė tjerėve, mėson prej tė kaluarės, mėson prej tė tashmes. Krijuesit mėsojnė prej paraardhėsve tė tyre, prej bashkėkohėsve tė tyre. Shkrimtari i madh gjerman, Gėte, e ka njė mendim, nė tė cilin thuhet: Vetėm budallenjtė mendojnė se janė origjinalė nė tė gjitha pikėpamjet, se janė plotėsisht origjinalė. Ta marrim shembull dramėn. Ne shkruajmė dramė, por para nesh dikush ka shkruar nė formėn e dramės. Ta marrim romanin. Ne shkruajmė roman, por para nesh dikush ka shkruar nė formėn e romanit. Kjo domethėnė se ne mėsojmė prej tė tjerėve. Shkrimtarėt qė ju pėrmendėt, Dostojevskin dhe Prustin, i kam lexuar, por a janė pikėrisht kėta shkrimtarė prej tė cilėve kam mėsuar mė sė shumti, nuk e di. Janė disa shkrimtarė tė tjerė qė i kam lexuar dhe qė i adhuroj. Njeriu edhe mund tė mos ta dijė se cili shkrimtar mund tė ketė ndikuar mė shumė nė krijimtarinė e tij. Prandaj nuk e pėrjashtoj qė edhe pėrvoja e atyre dy tė pėrmendurve ėshtė shprehur nė krijimtarinė time.
Jeni shkrimtar dhe kritik i letėrsisė. Njėri nga poetėt tanė thotė se po pėrballemi me njė krim kulturor. A mendoni se po bėhet njė kritikė e mirėfilltė ndaj krijimtarisė sė shkrimtarėve sot?
Rexhep Qosja: Nuk jam i sigurt se mund tė thuhet ashtu: se pėrballemi me njė krim kulturor. Por, do tė thosha se kemi mjaft arsye qė tė jemi tė pakėnaqur me kritikėn tonė tė sotme. Kemi arsye tė jemi tė pakėnaqur me pozitėn e krijimtarisė nė pėrgjithėsi dhe me pozitėn e kulturės nė pėrgjithėsi. Kemi njė shpėrfillje tė kulturės, si njė prej veprimtarive shumė tė rėndėsishme nė jetėn e njė populli, njė kombi, nė jetėn e njė shteti. As nė Shqipėrinė shtetėrore as nė Kosovė, nė kulturė nuk investohet sa e meriton kjo e fundit. Unė para disa ditėsh lexova se Austria investon nė kulturė shumė mė tepėr se nė ushtrinė e saj.
Nuk kemi kritikė e cila merret me letėrsinė shqipe si tėrėsi. Kemi kritikė qė shkruajnė pėr veprat letrare qė botohen nė Shqipėri, nė Kosovė apo Maqedoni, po sikur mungon kritiku qė shkruan pėr vepra letrare nė gjuhėn shqipe pavarėsisht ku botohen. Kjo do tё thotё se kritikėt shkruajnė duke pasur parasysh pėrkatėsinė shtetėrore, madje dhe krahinore!
Mund tė vėrehet se disa kritikėve ua degjeneron, ua deformon mendimin edhe mė shumė pėrkatėsia partiake. Nuk e pėrjashtoj mundėsinė qė disave fatkeqėsisht ua deformon mendimin edhe pėrkatėsia fetare. Shkurt e thėnė, nuk kemi arsye tė jemi tė kėnaqur me kritikėn letrare sot si as me kritikėn e arteve tė tjera apo kritikėn shkencore.
Vepra juaj Vdekja mė vjen prej syve tė tillė, deri mė tani ėshtė vepra mė e pėrkthyer dhe mė e mirėpritur nė botė. Po veprat pasardhėse mendoni qė janė tė kėtij niveli apo duhet pritur pėr tu vlerėsuar meqenėse qė janė botuar mė vonė?
Rexhep Qosja: Romani Vdekja mė vjen prej syve tė tillė, ėshtė vėrtet vepra ime mė e pėrkthyer. Nuk mendoj se ėshtė romani im mė i mirė. E kam shkruar nė njė moshė mė tė re dhe nė kushte shumė tė veēanta. Ndoshta pa njė pėrvojė qė e kam fituar mė vonė. Mendoj se dy romanet e mia tė mėvonshme Njė dashuri dhe shtatė faje dhe Nata ėshtė dita jonė, janė romane mė tė mira sesa Vdekja mė vjen prej syve tė tillė. Por, romani i parė ka pasur njė fat tė tillė tė mirė ndoshta edhe pse ėshtė botuar nė vitet 70. Ka trajtuar presionet e shtetit mbi intelektualėt, pėrndjekjet e intelektualėve, format e stalinizmit nė jetėn tonė, dhunėn e UDB-sė ndaj shqiptarėve dhe kjo ka qenė shumė tėrheqėse pėr lexuesit, por edhe pėr opinionin e huaj.
Si studiues i letėrsisė shqipe, a mendoni se njė shkrimtar shqiptar me krijimtarinė e vet letrare e meriton ēmimin Nobel pėr letėrsi?
Rexhep Qosja: Ēmimi Nobel pėr Letėrsi, u ėshtė dhėnė dhe iu jepet shkrimtarėve tė ndryshėm tė letėrsive kombėtare, me disa kritere. Ato kritere nėnkuptojnė, e para, vlerėn artistike tė njė vepre pėr tė cilėn jepet apo tė krejt krijimtarisė sė shkrimtarit; e dyta, humanizmin e asaj vepre dhe, e treta, teknikat e reja krijuese, novatorizmin, tė renė qė sjell nė procedimet e veta ai shkrimtar. A mund ti bashkojmė kėto tė tria te njė shkrimtar i yni, nuk e di, mund tė mendojmė pėr kėtė. Ne mund tė themi se ky ose ai shkrimtar e meriton Nobelin me vlerėn artistike tė disa veprave por, nė qoftė se ai shkrimtar i ka shėrbyer, tė themi, diktaturės, i ka shėrbyer dhunės dhe ashtu u ka shėrbyer shumė tė pavėrtetave, me tė cilat mbahet diktatura, atėherė ai shkrimtar e ka tradhtuar humanizmin. Nuk ėshtė e lehtė tė gjenden tė gjitha vlerat e pėrmendura te njė shkrimtar i yni sot. Megjithatė, unė them se letėrsia shqipe ka shkrimtarė qė e meritojnė Nobel-in. Pse them kėshtu?
Nobel-i, u ėshtė dhėnė edhe disa shkrimtarėve, qė nuk kanė ndonjė rėndėsi tė veēantė pėr letėrsinė botėrore. Fjala vjen, shkrimtari italian, Dario Fo, nuk ėshtė ndonjė shkrimtar i shquar botėror. E mori ēmimin Nobel dhe pothuaj u harrua. Shkrimtarja austriake Jelinek, po ashtu, nuk ėshtė ndonje shkrimtare e shquar botėrore. Tek e fundit, Nobel-in, nuk e kanė marrė Tolstoi, Kafka, Xhojsi, sadoqё kanė jetuar nė kohėn kur ai ēmim ėshtė dhėnė. Nuk e kanė marrė edhe shumė shkrimtarė tė mėdhenj, por ka ndodhur qė ta marrin shkrimtarė, qė janė harruar dhe nuk pėrfaqėsojnė krijues tė veēantė nė letėrsinė botėrore. Mė nė fund e ka marrė edhe Shollohovi i cili, si po shkruhet pas rėnies sė komunizmit, nuk ishte ndonjė shkrimtar posaēėrisht me merita. Pėr mė tepėr, po shkruhet se ishte shkrimtar qė i shėrbente shumė pėrulshėm Stalinit e kjo domethėnė diktaturės mė gjakatare nė histori!
Jeni konsideruar Baba i Kombit. I jeni mirėnjohės popullit pėr vlerėsimin qė ju ka bėrė?
Rexhep Qosja: Nuk e ka bėrė populli atė vlerėsim. Ky nocion ėshtė pėrdorur pėr mua prej gazetarėve tė ndryshėm, prej publicistėve dhe individėve tė ndryshėm, nė situata tė ndryshme. Nė radhė tė parė, nė kohėn kur ne bėnim pėrpjekje pėr pavarėsinė e Kosovės. Kishim njė Lėvizje, qė bėnte pėrpjekje kėtu edhe nė botė, pėr pavarėsinė e Kosovės. Sigurisht se shkrimet e mia, veprimtaria ime, kanė ndikuar te disa autorė, gazetarė, publicistė qė ta pėrdorin kėtė nocion pėr mua. E kanė pėrdorur tanėt dhe e kanė pėrdorur tė huajt, por unė them se ky ėshtė njė nocion i gabuar. I pėrdorur pa tė drejtė, gabimisht. Asnjė popull, asnjė komb nuk ka nevojė pėr Baba. Popujt, kombet janė mjaft tė pjekur, tė menēur dhe nuk iu duhet farė Babai. Janė vetė babai e biri. Pėr fat, kėtij nocioni tė pėrdorur nė njė kohė, tash i ka kaluar koha dhe ėshtė harruar.
Epiqendra e romaneve tuaja Vdekja mė vjen prej syve tė tillė, Njė dashuri dhe shtatė faje, Nata ėshtė dita jonė, ėshtė intelektuali shqiptar. Si duhet tė jetė njė intelektual i mirėfilltė nė raport me shoqėrinė?
Rexhep Qosja: Siē thashė, nė veprat e mia kryesisht kam trajtuar fatin e intelektualit shqiptar. Nė radhė tė parė, nė kushtet e Kosovės, nė kushtet e shqiptarėve nė ish - Jugosllavi. E kam trajtuar, pra, fatin e intelektualit qė ka rezistuar ndaj atij pushteti, ndaj atij regjimi dhe fatin e intelektualit qė ka rėnė viktimė apo, mė nė fund, fatin e intelektualit qė ka hequr shumė, por qė mė nė fund ėshtė larguar prej vendlindjes sė vet dhe ka rezistuar prej njė vendi tjetėr.
Intelektuali duhet tė jetė i pakėnaqur me gjendjen aktuale. Gjithmonė duhet tė mendojmė se nesėr mund tė jetė mė mirė sesa sot... Ai mbron tė vėrtetėn kurdo e kudo.
Konsideroheni si shkrimtar me mendim shumė tė thellė, me njė alegori e me metaforė shumė tė zgjeruar. A do tė thotė pėrdorimi i kėtyre figurave nė veprėn tuaj, qė ju i drejtoheni njė klase tė caktuar tė shoqėrisė?
Rexhep Qosja: Nuk i drejtohem njė klase tė caktuar tė shoqėrisė. Shkruaj pėr lexuesin, pėr tė gjithė lexuesit mundėsisht. Shkruaj pėr tu shprehur, pėr tė thėnė atė qė dėshiroj ta them, shkruaj pėr tė shprehur moskėnaqėsitė qė mund tė kem. Nuk thuhet kot se e keqja e frymėzon krijimtarinė mė shumė sesa e mira. Por, pėr tu pėrgjigjur nė pyetjen tuaj unė do tė them shkurt: shkrimtari nuk duhet ta ulё nivelin e shprehjes sė vet, tė krijimtarisė sė vet, pėr hir tė kėtij apo atij lexuesi. Ai duhet tė mendojė se lexuesi duhet tė ngrihet qė ta kuptojė e ta pėrjetojė veprėn e tij.
Sa jeni i kėnaqur me pozitėn e letėrsisė shqipe nė botė dhe Evropė?
Rexhep Qosja: Para disa kohėsh, unė kam pasur njė ligjėratė pėr letėrsinė shqipe nė Seminarin pėr Gjuhėn, Letėrsinė dhe Kulturėn Shqiptare, ndaj sė cilės mandej pati shumė reagime. Pati reagime ndaj njė fjalie tė vetme qė e kam pėrdorur nė atė ligjėratė. E ajo ishte fjalia, se letėrsia shqipe nuk e ka arritur ende nivelin artistik tė letėrsisė evropiane. Pra thash: letėrsia shqipe nuk e ka arritur nivelin artistik tė letėrsisė evropiane. Kur them letėrsia shqipe, mendoj pėr letėrsinė shqipe prej Buzukut e deri sot. Mos harroni, nuk jam unė i pari qė e kam shprehur kėtė mendim. Para pesė ose gjashtė vjetėsh, historiani i letėrsisė shqipe , albanologu i njohur Robert Elsie, ka bėrė njė punim pėr letėrsinė shqipe dhe e ka botuar nė njė revistė, mė duket, nė Shkodėr, nė tė cilėn thotė se letėrsia shqipe ėshtė si tė gjitha tė tjerat nė jetėn shqiptare. Si ekonomia, si kultura , si politika, si urbanizmi, si jeta, ka nivelin e tyre nė pėrgjithėsi. Mos tė harrojmė se ne jemi vendi mė i varfėr nė Evropė, me ekonominė mė tė pazhvilluar nė Evropė, me urbanizmin mė tė pazhvilluar nė Evropė etj, etj. Po e pėrsėris: letėrsia shqipe nuk e ka nivelin e letėrsisė evropiane dhe, njėkohėsisht, letėrsia shqipe nuk ėshtė e pėrkthyer sa duhet nė gjuhė tė tjera. Ne sot jemi dėshmitarė tė njė dukurie: ka shkrimtarė, qė vetė i pėrkthejnė shkrimet e veta dhe mandej i botojnė nė gjuhė tė tjera dhe kėto pėrkthime, po lexojmė, po dėgjojmė, janė shumė tė dobėta. Te ne nuk ka njė interesim shtetėror, shoqėror pėr pėrkthimin e letėrsisė shqipe dhe pėr prezantimin e krijimtarisė letrare dhe shkencore shqipe nė gjuhė tė huaja. As Shqipėria as Kosova! Ministritė tona nuk e mendojnė kėtė fare, prandaj mund tė jemi shumė tė pakėnaqur me pozitėn e letėrsisė shqipe nė Evropė dhe nė botė. Edhepse niveli artistik i letėrsisė shqipe nė krahasim me letėrsinė evropiane dhe letėrsinė botėrore ėshtė ende modest, prapė ka vepra qė do tė duhej tė pėrktheheshin e tė botoheshin nė gjuhė tė huaja.
Kujt do ti drejtoheshit si model pėr nivelin e letėrsisė sot?
Rexhep Qosja: Pėr nivelin e letėrsisė shqipe nė Evropė, unė do tiu drejtohesha shkrimtarėve Hose Saramago, njё shkrimtar portugez, qё jeton shpesh edhe nė Spanjė, shkrimtarit italian Umberto Eko, shkrimtarit gjerman Gynter Gras, shkrimtarit pakistanez Salman Ruzhdi, qė ka jetuar nė Angli, e tash thonė qė jeton nė Nju Jork. Kėta, pėr mendimin tim, janė 4 shkrimtarėt mė tė mėdhenj, tė gjallė, tė Evropės sot. Veprat e tyre pėrcaktojnė nivelin e lartė artistik tė letėrsisė evropiane. Natyrisht janė edhe disa shkrimtarė tė tjerė qė unė i konsideroj tė mėdhenj, mjerisht ende tė papėrkthyer nė gjuhėn shqipe. Njėri quhet Mishel Turnje, ėshtė shkrimtar i madh, prozator i madh, e tjetri quhet Zhan DOrmeson. Janė shkrimtarė tė mėdhenj, pėr tė cilėt botuesit tonė, fatkeqėsisht, nuk kanė treguar interesim.
Po pėr ēmimet qė ndahen pėr letėrsi, a u ndahen njerėzve qė e meritojnė apo ėshtė bėrė komercializėm edhe ndarja e ēmimeve pėr letėrsi?
Rexhep Qosja: Ēmimet zyrtare qė jepen prej ministrive tona nė Tiranė e nė Prishtinė, e keni parė, e keni lexuar besoj, zakonisht, u jepen njerėzve tė partive, tė cilave iu pėrkasin edhe ministrat e ministrive. Ndoshta nė Tiranė, ndonjė emėr ka dalė prej atij rrethit partiak sivjet, pėrndryshe nё tė gjitha rastet, ēmimet i kanė marrė anėtarėt e partive, tė cilave u takojnė edhe ministrat. Kjo po pėrsėritet nė dėmin e letėrsisė dhe nė dėmin e kulturės nė pėrgjithėsi. Por, edhe ēmimet e tjera qė jepen, zakonisht, jepen duke pasur parasysh pėrkatėsi e lidhje tė ndryshme etj.
A jeni duke shkruar ndonjė libėr tė ri?
Rexhep Qosja: Mos kėrkoni tju flas tani pėr librin qė jam duke e shkruar. Folkneri e ka njė fjali qė e dua shumė: Libri qė tregohet pėrpara, nuk shkruhet kurrė.
Diēka pėr fund?
Rexhep Qosja: Pėr fund? Ėshtė njė mendim i shkrimtarit tė madh francez, Romen Rolan, qė unė e kam vėnė si moto nė disa vepra tė miat, qė e dua shumė dhe qė po e pėrsėris edhe sot nė kėtė bisedė me ju, nė fund tė kėtyre pyetje interesante gjithsesi. Ky ėshtė mendimi: Duhet tė mendojmė ndershėm, vetėm ndershėm, qoftė edhe kundėr tė gjithėve, sepse ashtu mendojmė pėr tė gjithė!".
Intervistoi: Vera Pelaj
|
Vėrėjtje: Artikujt e botuar nė albaniapress.com nuk shprehin domosdoshmėrisht mendimet e stafit moderues! |
| Vlerësimi juaj për lajmin |
 |
|
|
|
|
| I keq |
I dobët |
I mirë |
Shumë i mirë |
I mrekullueshëm |
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
| Është vlerësuar nga 80 vizitorë |
| Lexuar:
1,417 herė
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
| BISEDĖ ME SABIT VESELIN, NJĖ HERO I HESHTUR... |
E enjtė, 02 shtator 2010 - 18:56
Ramadan PLLANA - DĖSHMI TĖ KOHĖS
( Nė pėrkujtim tė njėmujorit tė vdekjes sė veprimtarit tė paepur pėr ēlirim e ribashkim kombėtar, qė ra tragjikisht... |
| Intervistė me poetin Tafil Duraku |
E martė, 10 gusht 2010 - 01:32
Bisedė e qėllimtė: Tafil Duraku - shtigjet e jetės sė tij krijuese, artistike e atdhetare, 2
PĖR SHOQĖRIMIN E DIPLOMATĖVE SHQIPTARĖ, NUK MĖ THIRRĖN NĖ ... |
| R. Qosja: Kur shpėrfytyrohet kultura! |
E enjtė, 01 korrik 2010 - 23:59
Figura poliedrike prej studiuesi, kritiku, shkrimtari, eseisti, Akademik Rexhep Qosja, padyshim ėshtė njėri ndėr intelektualėt mė tė mėdhenj shqiptarė, i c... |
më shumë nga - Intervista » |
|
|
|
|
|
